Hawaasa Tajaajila Hawaasaa

Hawaasni tajaajila-hawaasaa waa'ee namoonni jireenya nagaa jiraachuu akka danda'aniiti, fakkeenyaaf karaa argannaa kunuunsa-fayyaa, barnootaa fi deeggarsa dinagdee yeroo dhukkubaa ykn dhabaa-hojii. Mootummaan tokko yeroo galiin ga'aan baajata mootummaa, naannoolee fi magaalaa-bulchiinsotaaf jiru, tajaajila-hawaasaa gaarii jiraattota isaatiif kennuu danda'a. Baayyeen maallaqa kanaa gibira irraa dhufa; kunis tajaajila barbaachisoo akka mana-barumsaa, kunuunsa-fayyaa fi karaawwan waliin deeggaramuu akka danda'an taasisa. Gibirri namoota hojjetan qofaan osoo hin taane, dhaabbilee irraas kaffalama, gibirri (moms) meeshaa fi tajaajila irrattis ni jira. Namni hojjetu hangam baay'atu, meeshaa fi tajaajilaa hangam bay'atee gurgurameefi bitames, hangas caalaa maallaqni mootummaa, naannoolee fi magaalaa-bulchiinsota gara tajaajila-hawaasaatti galu dabala. Tajaajilli-hawaasaa tokko tokko dhaabbilee dhuunfaatiin hojjetamu, garuu ammas maallaqa gibiraa irraa deeggarama.

Fakkeenyi gosa gibiraa garaagaraa: gibira-galii (inkomstskatt; qooda mindaa gara mootummaa, naannoo fi magaalaa-bulchiinsaatti gibira ta'ee deema), moms (mervärdesskatt; gibira meeshaa fi tajaajila bituu irratti kaffalamu), fi kaffaltii-hojjechiiftootaa (arbetsgivaravgifter; kanneen hojjechiiftootni mindaa alatti hojjettoota isaaniitiif mootummaaf kaffalan — maallaqni kunis gara inshuraansii-dhukkubaa fi pensiinii kan biroo keessaa deema).

Mootummaan pensiinii, inshuraansii-dhukkubaa, inshuraansii-warraa, inshuraansii-dhabaa-hojii, deeggarsa-barnootaa fi deeggarsa-ijoollee, akkasumas barnoota-ol'aanaa fi qorannoo koollejjii fi yuunivarsiitii keessatti deeggara. Naannooleen jiraattota isaanii irraa gibira sassaabanii kunuunsa fayyaa fi yaalaaf itti-gaafatamu — mana-yaalaa fi buufata-yaalaa (vårdcentral) hojjechiisu, maallaqas deeggaru; kunis irra caalaan sektera mootummaa keessatti, garuu kennitoota-yaalaa dhuunfaa kanneen maallaqa gibiraan deeggaraman keessattis. Kunuunsi fayyaa gara kunuunsa-jalqabaa (primärvård; buufata-yaalaa, buufata-kunuunsa-ijoollee fi haadholii), kunuunsa-mana-yaalaa (sjukhusvård; mana-yaalaa hatattamaa, mana-yaalaa kutaa-biyyaa fi mana-yaalaa yuunivarsiitii, iddoo fakkeenyaaf shaakalli fi yaalli sadarkaa-ol'aanaa itti kennamu) fi kan biroo (akka kunuunsa-sammuu, gaggaarsa-deebisaa fi kunuunsa-ilkaanii) qoodama.

Magaalaa-bulchiinsonni itti-gaafatamummaa guddaa tajaajila-hawaasaa irratti qabu, mataa isaaniitis hangam jiraattonni gibira magaalaa-bulchiinsaatiif kaffaluu qaban fi maallaqni maaliif akka oolu murteessu. Magaalaa-bulchiinsaan mana-barumsaa fi barnoonni akka argamu mirkaneessa; maanguddoota fi dhukkubsattoota jireenya guyyuu ofiin gaggeeffachuu hin dandeenyeef gargaarsa kennuufis itti-gaafatama. Fakkeenya tajaajila magaalaa-bulchiinsaan bulfamu: kunuunsa-ijoollee (mana-barnoota-ijoollee fi mana-boqonnaa-booda-mana-barumsaa), mana-barumsaa fi barnoota (barnoota sadarkaa gadii daa'imman umurii 6 hanga 16 magaalaa-bulchiinsota hunda keessatti, akkasumas mana-barumsaa sadarkaa-lammaffaa fi barnoota-namoota-guddaa magaalaa-bulchiinsaa), kunuunsa-maanguddootaa (gargaarsa waan guyyuu akka qulqulleessuu, nyaata qopheessuu, uffata dhiqu fi meeshaa bituu, akkasumas qulqullina-dhuunfaa — maanguddoonni deeggarsaan mana isaanii turuu ykn yoo barbaachise mana-jireenyaa qophaa'e keessa jiraachuu danda'u), fi socialtjänsten (tajaajila-hawaasaa; magaalaa-bulchiinsaa hunda keessatti kan argamu, deeggarsa fi eegumsa warra barbaadaniif kennuuf itti-gaafatamu, fakkeenyaaf kunuunsa, yaalaa, tajaajila, gorsa, gargaarsa dinagdee fi deeggarsa biroo — kunis maatii maallaqa ga'aa hin qabne, namoota mana-hin qabne, namoota rakkoo alkooliitii/daroogaa qaban, ykn namoota sodaachisaa fi dhiibbaa jala jiran ilaaluu danda'a; socialtjänsten namoota dandeettii-hir'ina qaban deeggaruu fi gorsa hojii fi barnootaa kennuus danda'a).