Sirna Dimokiraasii Siwiidin

Dimokiraasiin sirna siyaasaa kan aangoon isaa uummata irraa madduu fi lammiileen murtoo irratti dhiibbaa gochuu danda'aniidha. Jechi kun afaan Giriikii irraa madda, hiikni isaas bulchiinsa-uummataati. Dimokiraasii keessatti lammiileen filannoo siyaasaa hedduu keessaa filachuu danda'u, warri aangoo argatanis filannoo bilisaa irraan jijjiiramuu danda'u. Nama sagalee kennuuf mirga qabu hundaaf sagalee tokko tokko qabu; namni akka mala tokko sagalee kennu dirqamu hin jiru; filannoon dhoksaadha; namni sagalee kennuu dhabuufis mirga qaba.

Namoonni, gareen fi paartileen hundinuu yaada siyaasaa isaanii warra biroo amansiisuuf yaaluu mirga qabu — kunis bilisummaa-yaada-ibsuu (yttrandefrihet) jedhama. Wanti barbaachisaan dimokiraasiif ta'u tokko, seerri nama hundaaf wal-qixa hojiirra oolaa, namni tokko iyyuu dhaddannaa haqa-qabeessa malee akka hin murtoofne dha; kunis mirga-seeraa eegamuu (rättssäkerhet) jedhama.

Dimokiraasiin jabaan akka lammiileen itti-gaafatamummaa fudhataniif barbaachisa. Barnooti Siwiidin keessatti gatiiwwan dimokiraasii irratti hundaa'a; barattoonni mana-barumsaa sadarkaa gadiitti mirga isaanii fi waa'ee hawaasaa baruu qabu. Dimokiraasiin akkuma namoonni sagalee kennan, hirmaatan fi beekumsa dhimmoota hawaasaa horatan jabaataa deema. Karaawwan hawaasa keessatti hirmaannaa fi dhiibbaa gochuu keessaa: filannoo irratti sagalee kennuu, paartii ykn waldaa miseensa ta'uu, siyaasota qunnamuu, mormii dhageessisuu, sararaa mallattoo (namninsamling) jalqabuu ykn mallatteessuu, waa'ee siyaasaa mari'achuu, gaazexeessitoota qunnamuu ykn barreeffama falmii barreessuu, iddoo hojii isaanii keessatti dhiibbaa gochuu (fakkeenyaaf gamtaa-hojjettootaan), fi yaada isaanii gara magaalaa-bulchiinsaa isaaniitti dabarsuu.

Rakkoowwan dimokiraasii sodaachisan ni jiru. Hirmaannaan filannoo gadi bu'uun kan uumamu namoonni siyaasota amanuu dhabuu isaaniiti ta'uu danda'a; kunis garee hawaasaa gara-garaa gidduutti garaagarummaa dabaluu danda'a. Odeeffannoo sobaa fi jibbi yeroo tokko tokko karaa fakkeenyaaf miidiyaa hawaasaa walitti bu'iinsa uumuuf faca'u; siyaasonni, gaazexeessitoonnii fi namoonni biroo mormii hawaasaa keessatti hirmaatan yeroo tokko tokko ni sodaachifamu — kunis akka hirmaannaa irraa of-qusatan taasisuu danda'a.

Sagreegeeshiniin (segregation) jechuun namoonni asal-dhalootaa ykn dinagdee garaagaraa qaban wal-irraa fagaatanii jiraachuudha; walitti-makamuun (integration) immoo namoonni asal-dhalootaa garaagaraa qaban wal-dhihootti jiraachuu fi hirmaataa ta'uu isaanii dhaggeeffachuudha. Hawaasni sagreegeeshinii keessa jiru amantaa mootummaa irratti qaban fi hirmaannaa siyaasaa xiqqeessuu danda'a, kunis dimokiraasii dadhabsiisa. Sagreegeeshinii ittisuu fi walitti-makamuu salphisuuf siyaasonni fakkeenyaaf barnoota afaanii fi gosa mana-jireenyaa adda addaa naannoo tokko keessatti hojjetu.