ዘመናዊ ታሪኽ ሽወደን

ቅድሚ ክልተ ሚእቲ ዓመት ሽወደን ልሙድ ናይ ሕርሻ ሃገር ነይራ — ኣስታት ኩሉ ህዝቢ ኣብ ገጠር ይነብር ነይሩ መሬት እናሓረሰን እንስሳ እናረኸበን፡ ሽወደን ኸኣ ኣብዚ እዋን ካብ ካልኦት ኣብ ኤውሮጳ ዝርከባ ሃገራት ብምንጻር ድኻ ሃገር ነይራ። ኣብ ዘመን 1800-ታት እዚ ተለወጠ፦ ውጽኢታውያን መካናት ተማህዙ ኢንዱስትሪታት ድማ ማዕበላ፡ ሽወደን ናብ ኢንዱስትሪያዊ ሕብረተሰብ ተሰጋገረት። ኣብ መጀመርታ 1800-ታት ኣስታት 2.5 ሚልዮን ተቐማጦ ኣብ ሽወደን ነይሮም፣ ድሕሪ 100 ዓመት እቲ ህዝቢ ብድርብ ወሲኹ ነይሩ፡ ብምኽንያት ዝሓሸ ኣገባብ ሕርሻን ናይ ሕክምና ብልጫታትን። ኰይኑ ግና ሽወደን ጌና ድኻ ኰይና ብዙሓት ስራሕ ንምርካብ ይጽገሙ ነይሮም፡ ስለዚ ልዕሊ ሓደ ሚልዮን ስዊደናውያን ኣብ መንጎ 1850 ከምኡ'ውን 1920 ናብ USA ብተስፋ ዝሓሸ ህይወት ስደት ገበሩ። እተን ቀዳሞት ዓበይቲ ኢንዱስትሪታት ኣብ ማእከል 1800-ታት ተጀሚረን — sågverk ከምኡ'ውን ኢንዱስትሪ ሓጺን፡ ጸኒሖም ድማ ፋብሪካታት ጫማ፡ ክዳውንትን ኢንዱስትሪ ወርክሻፕን — እዚ ድማ ብዙሓት ናብ ከተማታት ንኽግዕዙ ገይርዎም።

ንጉስ፡ መኳንንቲ (adelsmän), ቤተ-ክርስትያን፡ ነጋዶን ሓረስቶትን ንነዊሕ ግዜ ፖለቲካዊ ስልጣን ሒዞም ነይሮም ኣብ ሽወደን። ሕብረተሰብ ኢንዱስትሪያዊ ኰይኑ ዝያዳ ዘመናዊ ምስ ኮነ፡ ካብ ግዜ ናብ ግዜ ብዙሓት ሰባት ፖለቲካዊ ስርዓት'ውን ክቕየር ይሓቱ ነይሮም። ኣብ 1809 Riksdagen ሓድሽ grundlag ወሲና ንስልጣን ንጉስ ደረት ኣንቢራ፡ ኣብ 1865 ድማ ናይ grundlag ለውጢ ንብዙሓት ሰባት ሓድሽ ናብ Riksdagen ናይ ምድማጽ መሰል ሂቡ። ደቂ ኣንስትዮ ግና ጌና ናይ ምድማጽ መሰል ኣይነበረንን፡ ደቂ ተባዕትዮ ውሱን እቶት ወይ ሃብቲ ዘለዎም ጥራይ ይድምጹ ነይሮም — እቶም ዝሃብተሙ ብዙሕ ድምጺ ነይርዎም። Folkrörelserna — ብድልየት ተኣኻኺቦም ሓባራዊ ረብሓታት ዝውክሉ ማሕበራት፡ ከም arbetarrörelsen, frikyrkorörelsen, kvinnorörelsen ከምኡ'ውን nykterhetsrörelsen — ኣገዳሲ ረቛሒ ንመስገጋገሪ ናብ ሓቀኛ ደሞክራሲ ኰይኖም፡ ብሰላማዊ ሰልፍታት፡ ናይ ተቓውሞ ኣኼባታትን ብሕጋውያን ኣገባባት መልእኽቶም ብምዝርጋሕን። ኣብ 1909 ኣስታት ኩሎም ደቂ ተባዕትዮ ናይ ምድማጽ መሰል ረኺቦም፡ kvinnorörelsen ድማ ንደቂ ኣንስትዮ'ውን ተመሳሳሊ መሰል ንምርካብ ይቃለስ ነይሩ፣ ውሳነ ብዛዕባ ሓፈሻዊ ናይ ምድማጽ መሰል ድሕሪ ብዙሕ ዓመታት ተቓውሞ ኣብ 1918 ተወሲኑ፡ ኣብ 1921 ድማ እቲ ቀዳማይ ምርጫ Riksdagen ደቂ ተባዕትዮን ደቂ ኣንስትዮን ብሓባር ዝደመጽሉ ተኻይዱ።

ኣብ ዘመን 1920-ታትን 1930-ታትን ሕብረተሰብ ዝያዳ ዘመናዊ ኰይኑ፡ ብተወሳኺ ኤለክትሪክ ሓይሊ ንዕለታዊ ህይወት ዝቐየረ፡ ብዙሓት ግና ጌና ጸቢብ ትሕቲ ዝበቖቐ ኣባይቲ ይነብሩ ነይሮም። ግዜ ድሕሪ ዓወት ደሞክራሲ ብዘይምርግጋእ ዝተሓበረ ኰይኑ ዓበይቲ ግርጭታት ኣብ መንጎ ኣስራሕትን ሰራሕተኛታትን ነይሩ — ኣብ 1931 ሰራዊት ኣብ Ådalen ንሰላማዊ ሰልፊ ዝገብሩ ሰራሕተኛታት ተኺሱ፡ ብዙሓት ሰባት ድማ ተቐቲሎም። ኣብ 1938 ኣብ መንጎ ኣስራሕትን ማሕበራት ሰራሕተኛታትን Saltsjöbadsavtalet ተፈሪሙ፡ እዚ ድማ መሰረት 'den svenska modellen' ዝበሃል ኣንቢሩ — ማለት ኣስራሕትን ማሕበራት ሰራሕተኛታትን፡ ፖለቲከኛታት ዘይኰኑ፡ ኣብ ኩነታት ዕዳጋ ስራሕ ስምምዕ ይበጽሑ። ኣብ 1928 ኣቦ ወንበር Socialdemokraterna Per Albin Hansson ሓሳብ folkhemmet ኣቕሪቡ፦ ኩሎም ብድሕረ-ባይታ ብዘየገድስ ውሕስነትን ሕብረትን ክስምዖም ዝኽእልሉ ሕብረተሰብ። ኣብ ተመሳሳሊ ግዜ ማዕበል ናይቲ ዘመናዊ ሕብረተሰብ ጸላም ጎድኒ'ውን ነይርዎ፦ ሰፊሕ ዘርኣውነትን (rasism) ዝበሃል 'rasbiologisk' መጽናዕትን ንኣናእሽቱ ጉጅለታት ከም samer, tornedalingar, judar ከምኡ'ውን roma ጎዲኦም፡ Riksdagen ድማ ፍሉያት ሕግታት ወሲና ንገለ ጉጅለታት ናብ ሽወደን ምስግጋር ዘጸግም። ሽወደን ኣብ ናይ ቀረባ ግዜ ንዚ ታሪኽ ገጢማቶ ንዝተጎድኡ ገለ ካሕሳ ሂባ።

ኣብ ግዜ ቀዳማይ ውግእ ዓለም (1914–1918) ሽወደን ገለ ናጻ (neutral) ገይራ ገዛእ ርእሳ ኣወጀት፡ ኰይኑ ግና ብሕጽረት መግብን ካልኦት ኣቕሑትን ተጠቒዓ። ኣብ ካልኣይ ውግእ ዓለም (1939–1945)'ውን ሽወደን ብወግዒ ናጻ ኰይና ጸኒሓ፡ ግና ኣብ ኣጸጋሚ ኩነታት ወዲቓ — ብተወሳኺ መንግስቲ ሽወደን ንወተሃደራት ጀርመን ብዓደ ሽወደን ናብ ዝተታሕዘ Norge ከምኡ'ውን Finland ኣፍቂዳ ክሓልፉ፡ ኣብቲ ውግእ ንኸይትሕወስ ሓደጋ ንምንካይ። ኣብ ግዜ Förintelsen (ሆሎኮስት)፡ ናዚታት ኣስታት 6 ሚልዮን judar ኣብ ኤውሮጳ ምስ ቀተሉ፡ ሽወደን ኣብ 1930-ታት ብርቱዕ ፖሊሲ ነይራ judar ናብ ሃገራ ንኽሃድሙ ዘጸግም፡ ግና ኣብ መወዳእታ እቲ ውግእ ፖሊሲ ተቐይሩ ሽወደን ንjudar ንምሕጋዝ ብዙሕ ስጉምቲ ወሲዳ፦ ኣስታት 7 000 ደናማርካውያን judar ብሓገዝ ናይ ደኒሽ-ስዊደናዊ ናይ ምድሓን ንጥፈት ናብ ሽወደን ሃዲሞም፣ ናይ ሽወደን ዲፕሎማት Raoul Wallenberg ንjudar 'skyddspass' ዝበሃል ወረቐት ኣብ ትሕቲ ውሕስነት ሽወደን ከምዘለዉ ዘርኢ ሂብዎም፣ ከምኡ'ውን Röda Korset (ቀይሕ መስቀል) ኣብ መወዳእታ እቲ ውግእ ብ 'vita bussar' (ጻዕዳ ኣውቶቡሳት) ንኣሽሓት judar ካብ ካምፖታት ማእሰርቲ ጀርመናውያን ኣድሒኑ።

ድሕሪ ካልኣይ ውግእ ዓለም፡ ሽወደን ንነዊሕ ግዜ ሓያል ቁጠባዊ ዕብየት ነይሩዋ፡ ትሑት ስእነት ስራሕን ብቕልጡፍ ዝወስኽ ደረጃ ናብራን — እታ ግዜ ካብ 1945 ክሳብ 1976, Socialdemokraterna ብልሙድ ስልጣን መንግስቲ ዝሓዙላ፡ ብልሙድ 'de svenska rekordåren' (ናይ ሽወደን ናይ ውጽኢት ዓመታት) ተባሂላ ትጽዋዕ። Välfärdssamhället ካብ ግዜ ናብ ግዜ ወሲኹ ተማዕቢሉ፦ ሰራሕተኛታት ንኣብነት ናይ 40 ሰዓት ሰሙናዊ ስራሕ መሰልን ሓሙሽተ ሰሙን ዝኽፈል ዕረፍትን ረኺቦም፡ ሕክምና፡ ክንክን ኣረጋውያንን ማሕበራዊ ውሕስነት መርበብን (barnbidrag, sjukförsäkring, ጡረታ) ተመሓይሹ። ብዙሓት ካብቶም ኣብ ሽወደን ሎሚ ዘለዉ መሰላትን ውሕስነት ስርዓታትን ካብዛ ግዜ እዚኣ ዝብገሱ እዮም። እቲ ሓያል ቁጠባ ብዙሓት ካብ ገጠር ናብ ከተማ ንምስራሕ ንኽግዕዙ ገይርዎም፡ ብተመሳሳሊ ብዙሓት ካብ ንኣብነት Finland, Grekland, Jugoslavien ከምኡ'ውን Turkiet ናብ ሽወደን ተስዲዶም — ሽወደን፡ ኣብ ዘመን 1800-ታት ናይ ስደተኛታት ወጻኢ ሃገር ዝነበረት፡ ሕጂ ናይ ስደተኛታት መእተዊ ሃገር ኮነት። እቲ ቅልጡፍ ስደት ናብ ከተማታት ሕጽረት ኣባይቲ ፈጢሩ፡ ስቴት ድማ ኣብ ዘመን 1960-ታት 'miljonprogrammet' ዝበሃል ጀሚሩ፡ ዕላማኡ ኣብ 10 ዓመት ሓደ ሚልዮን ኣባይቲ ምህናጽ ነይሩ።

ኣብ 'rekordåren' ፍልልያት ደሞዝ ኣብ መንጎ ደቂ ኣንስትዮን ደቂ ተባዕትዮን ተኪዩ ብዙሓት ደቂ ኣንስትዮ ኣብ ደገ ገዛ ክሰርሓ ጀሚረን፡ ብተመሳሳሊ daghem (ናይ ቆልዑ ክንክን) ማዕበለ። 1960-ታት ብጽንዓት ተገዳስነት ንሰላም፡ ከባቢን ዓለምለኻዊ ምትሕብባርን ኣብ መንጎ መንእሰያት ዝተላለየ ዓሰርተ ዓመት ነይሩ፡ du-reformen ድማ ሰባት ካብ ማዕርግ ኣብ ክንዳኡ 'du' (ንስኻ/ንስኺ) ንሓድሕዶም ክባሃሃሉ ኣኽኢልዎም። ካብ ማእከል 1970-ታት ጀሚራ ሽወደን ካልእ ዓቢ ናይ ሕብረተሰብ ለውጢ ሓሊፋ፦ ኢንዱስትሪያዊ ሕብረተሰብ ናብ ናይ ሓበሬታን ፍልጠትን ሕብረተሰብ ተቐይሩ። እቲ ለውጢ ብቐዳምነት ከም ቁጠባዊ ቅልውላው ተራእዩ — ተወዳዳርነት ወሲኹ ካልኦት ክፍልታት ዓለም ብዝሓሰረ ኣቕሑት ምስ ጀመራ ኸተፍርያ፡ ብዙሓት ዓበይቲ ኢንዱስትሪታት ክዕጸዋ ተገዲደን ስእነት ስራሕ'ውን ወሲኹ። ኣብ 1976 ሽወደን፡ ከም ግብረ-መልሲ ንቲ ቁጠባዊ ቅልውላው፡ ካብ ዓሰርተታት ዓመታት ንደሕሪት ቀዳመይቲ መንግስቲ ዘይ-socialdemokratisk ረኺባ። ኣብ ሕበረተሰብ ሓበሬታ ሰባት ዝያዳ ትምህርቲ የድልዮም ነይሩ፡ universitet ከምኡ'ውን högskolor ማዕበላ፡ ድሌት ናይ livslångt lärande (ናይ ህይወት ምሉእ ትምህርቲ) ከምኡ'ውን ናይ ዓበይቲ ትምህርቲ ድማ ምስ ናይ ቴክኖሎጂ ምዕባለ ቅልጣፈ ወሲኹ።

ኣብ ዘመን 1990-ታት ስደት ናብ ሽወደን ዳግማይ ወሲኹ፡ ሕጂ ብቐንዱ ካብ ዲክታቶርያውያን ወይ ብውግእ ዝተጎድኡ ሃገራት ስደተኛታት፡ እዚ ድማ ሽወደን ዝያዳ ብዙሕ-ባህላዊ ሕብረተሰብ ንኽትከውን ገይርዋ — ኣብ ተመሳሳሊ ግዜ ስግረጋትስዮንን ፍርሂ-ወጻእተኛን (främlingsfientlighet) ወሲኹ፡ እዚ ድማ ኢንተግረሽንን ኣንጻር ምግላል ምስራሕን ኣገደስቲ ናይ ሕብረተሰብ ጉዳያት ገይርዎም። ካብ 1980-ታት ጀሚሩ ናይ ውልቀሰብ መሰላት ዝያዳ ኣገዳስነት ረኺቡ፡ ናይ ምምራጽ ናጽነት ወሲኹ ንኣብነት ኣብ ቤት ትምህርትን ክንክንን፡ ብተመሳሳሊ መሰላት ቆልዑን ኣናእሽቱ ጉጅለታትን ተሓይሉ ሕግታት ኣንጻር ኣድልዎ ወሲኹ — ኣረኣእያ ብዛዕባ hbtqi ሰባት ካብ ብርቱዕ ኣድልዎ ናብ ቀስ ብቐስ ተቐባልነት ተቐይሩ። ዓቢ ለውጢ ካብ ዘመን 1990-ታት ጀሚሩ digitala revolutionen (ዲጂታላዊ ሰውራ) ነይሩ፦ ኮምፒተራት፡ ኢንተርነት፡ ስማርት ተለፎናትን ኣብ ናይ ቀረባ ግዜ ኸኣ ሰብ ሰርሖ ብልሓት (AI)ን ከመይ ሰባት ከምዝሰርሑ፡ ከምዝመሃሩ፡ ከምዝራኸቡን ሓበሬታ ከምዝረኽቡን ቀይሮም፡ ንሽወደን ድማ ልዑል-ቴክኖሎጅያዊ ናይ ሓበሬታ ሕብረተሰብ ምስ ምሉእ ዓለም ርክብ ኣብ ዕለታዊ ህይወት ገይርዋ።