ሽወደንን ዓለምን

ሽወደን ምስ ካልኦት ናይ ኖርዲክ ሃገራት Danmark, Finland, Island ከምኡ'ውን Norge ብቐዳምነት ብመንገዲ Nordiska rådet ከምኡ'ውን Nordiska ministerrådet ትሰርሕ፡ ኣብዚኦም ሃገራት ኣብ ዝተፈላለየ ጉዳያት ስምምዕ ይበጽሓ፡ ነፍሲ ወከፍ ሃገር ድማ ጸኒሓ ትትግብሮ። EU (Europeiska unionen) ኣብ መንጎ ብዙሓት ኤውሮጳውያን ሃገራት ዝካየድ ፖለቲካውን ቁጠባውን ምትሕብባር ኰይኑ ድሕሪ ካልኣይ ውግእ ዓለም ንሰላምን ርግኣትን ኣብ ኤውሮጳ ንምፍጣር ተጀሚሩ፣ ሽወደን ካብ 1995 ኣባል እያ። ሃገራት EU ኣብ ብዙሓት ዓውድታት ከም ሕርሻ፡ ቁጠባ፡ ከባቢ፡ ንግድን ስደትን ብሓባር ይሰርሓ፡ ሓባራዊ ውሳነታት ይህባ ሕግታት ድማ ኣብ ኩለን ኣባል ሃገራት ዝምልከት የውጽኣ። ሓደ ኣገዳሲ ሓሳብ ናይ EU ሃገራት ብሓባር ብ ኣርባዕተ ናጽነታት ዝያዳ ሓያላት ይኾና ማለት እዩ፦ ሰባት ብናጻ ኣብ መንጎ ሃገራት ክመሃሩ፡ ክግዕዙ፡ ክሰርሑን ኣቕሑት ክሸጡን ምኽኣል — ንኣብነት ኩሎም ዜጋታት EU ኣብ ካልእ ሃገር EU ክሰርሑ ወይ ክመሃሩ ይኽእሉ። ሽወደን ኣባል Europarådet'ውን እያ፡ ኣብ 1949 ዝቖመት ኤውሮጳዊት ትካል ንሰብኣዊ መሰላት፡ ደሞክራሲን ስርዓት ሕግን ትሰርሕ፡ ብተወሳኺ ንEuropeiska domstolen för de mänskliga rättigheterna (Europadomstolen) ትመርሕ።

ሽወደን ካብ ምጅማራ ኣብ 1945 ድሕሪ ካልኣይ ውግእ ዓለም ኣባል Förenta nationerna (FN) እያ፡ ልክዕ ከምኡ ኣስታት ኩለን ሃገራት ዓለም። ዕላማ FN ሰላምን ድሕነትን ኣብ ዓለም ምሕላው፡ ግርጭታት ምፍታሕን ውግእ ምዕጋትን፡ ንማዕርነት ኩሎም ህዝብታትን ርእሰ-ውሳነኦምን ምስራሕ፡ ብተወሳኺ ንሰብኣዊ መሰላትን ናጽነታትን ምስራሕ እዩ። Styrelsen för internationellt utvecklingssamarbete (Sida) ትካል መንግስቲ ኰይና ድኽነትን ጭቆናን ኣብ ዓለም ንምንካይ ትሰርሕ — ብመንገዲ Sida ሽወደን ንካልኦት ሃገራት ደሞክራሲ፡ ማዕርነት ጾታ፡ ቁጠባን ተጠናኻሪ ሕብረተሰብን ንኸማዕብላ ትድግፍ።

ሽወደን ነዊሕ ታሪኽ ሰላም ኣለዋ፦ እታ ሃገር ናይ መወዳእታ ግዜ ኣንጻር ካልእ ስቴት ኣብ መጀመርታ 1800-ታት ተዋጊኣ። ኣብ ውግእ ኣንጻር Ryssland 1808–1809, ሽወደን ንFinland ሲኢና፡ Finland ንኣስታት 700 ዓመታት ክፋል ሽወደን ነይራ፡ ድሕሪ ገለ ዓመታት ድማ Norge ብምኽንያት ናይ ናፖልዮን ውግኣት ናብ ሓቢራ ምስ ሽወደን ተገዲዳ ኣትያ — Norge ጸኒሓ ብሰላማዊ መንገዲ ናጻ ስቴት ኣብ 1905 ኰይና። ድሕሪ ናይዞም ፍጻመታት ፖለቲካ ሽወደን ካብ ሓድሽ ውግእ ንምህዳም ኣተኲራ። ድሕሪ ካልኣይ ውግእ ዓለም ዓለምን ኤውሮጳን ናብ 'kalla kriget' (ቀዝሒ ውግእ) ኣትየን፡ ግርጭት ኣብ መንጎ ምዕራባዊ ብሎክ (ብቐንዱ ምስ USA) ከምኡ'ውን ምብራቓዊ ብሎክ (ምስ Sovjetunionen ከምኡ'ውን ኣላይታኣ) ዝነበረ፡ ብኒውክለር ብረትን ሓያል ወተሃደራዊ ሓይልን ንሓድሕዶም ዘፈራርሑ። Danmark ከምኡ'ውን Norge ናብ Nordatlantiska fördragsorganisationen (Nato) ተጸንቢሮም፡ ሽወደን ግና ናጻ ኰይና ጸኒሓ ካብ Nato ወጻኢ ክትከውን መሪጻ።

ኣብ 1991 Sovjetunionen ወዲቓ ናይ kalla kriget ተወዲኡ፡ እዚ ድማ ኩነታት ድሕነት ኤውሮጳ ቀይሩ። ሽወደን ኣብ 1995 ናብ EU ኣትያ ብዝያዳ ኸኣ ኣብ ኤውሮጳዊ ምትሕብባር ተጠቕሊላ። Ryssland ንUkraina ኣብ 2022 ምስ ወረረት፡ ስክፍታ ብዛዕባ ድሕነት ኖርደን ወሲኹ፡ ሽወደንን Finlandን ኣብ ተመሳሳሊ ግዜ ማለት ይከኣል ብሓባር ኣባልነት Nato — ንኣባል ሃገራት ንምክልኻል ዝዓለመት ወተሃደራዊ ኪዳን — ክሓታ መሪጸን። ሽወደን ኣብ 2024 ኣባል ኰይና።

ሽወደን ንህዝባን ንሃገራን ንምክልኻል ሓላፍነት ኣለዋ። ኩሎም ኣብ ሽወደን ዝቕመጡን ኣብ መንጎ 16 ከምኡ'ውን 70 ዓመት ዘለውን ሃገር ንኽከላኸሉ ክግደዱ ይኽእሉ — እዚ totalförsvarsplikt ተባሂሉ ይጽዋዕ። ናይ ሽወደን ምሉእ ምክልኻል ሃገር (totalförsvar) ንክልቲኡ ወተሃደራዊ ምክልኻልን ሲቪላዊ ምክልኻልን ይሓቁፍ። ወተሃደራዊ ምክልኻል ካብ Försvarsmakten ዝቖመ እዩ፦ armén, marinen ከምኡ'ውን flygvapnet, ግዝኣትን ናጽነትን ሽወደን ንምክልኻልን ኣብ ዓለምለኻውያን ንጥፈታት ንኽሳተፍን። ሽወደን ሓፈሻዊ ግቡእ ወተሃደራዊ ኣገልግሎት (allmän värnplikt) ኣለዋ፡ ኩሎም ደቂ ተባዕትዮን ደቂ ኣንስትዮን 18 ዓመት ዝመልኡ ዝሓቁፍ — ሕቶታት ክምልሱን ፈተናታት ክገብሩን፡ ጸኒሑ ድማ መን ንመሰረታዊ ወተሃደራዊ ትምህርቲ ብቑዕ ከምዝኸውን ይውሰን፣ ገለ ካብዞም ጥራይ እዮም ናብ ትምህርቲ ዝኸዱ። ሲቪላዊ ምክልኻል ማለት ካብ ወተሃደር ንላዕሊ ብዙሓት ኣብ ሕብረተሰብ ንዘጋጥም ሓደጋን ብድሆን ክገጥሙ ምኽኣል ማለት እዩ — ኣብ ሲቪላዊ ምክልኻል ቤት ትምህርቲ፡ ስራሕን ክብካቤ ጥዕናን ኣብ ግዜ ውግእ ወይ ቅልውላው ክሰርሑ ዝቕጽሉ ንጥፈታት ይሓቁፍ። ስራሕ Försvarsmakten ንክልቲኡ ወተሃደራውን ሲቪላውን ምክልኻል ንምሕያል ብምንታይ ንተጻዋርነት ንምዕባይን ንዝኾኑ ወረርቲ ንምድንጋጽን እዩ።