ሃገር ሽወደን

ሽወደን ኣብ ኖርደን፡ ሰሜናዊ ኤውሮጳ ትርከብ። እቲ ኣዝዩ ሰሜናዊ ክፋላ ኣብ ሰሜን ፖላር ሰርክል፡ ኣብቲ ኣርክቲክ ዞባ ይርከብ። እታ ሃገር ነዊሕ ቅርጺ ዘለዋ ኰይና፡ ካብ Treriksröset ኣብ ሰሜን ክሳብ Smygehuk ኣብ ደቡብ ኣስታት 1 600 ኪሎሜተር ትዝርጋሕ። ገምገም ባሕራ ነዊሕ እዩ፦ እቲ ኣብ ምብራቕ ዝርከብ ባሕሪ Östersjön ተባሂሉ ይጽዋዕ፡ ምስተን ክልተ ዓበይቲ ደሴታት ሽወደን Gotland ከምኡ'ውን Öland፡ እቲ ኣብ ምዕራብ ዘሎ ባሕርታት ድማ Skagerrak ከምኡ'ውን Kattegatt ተባሂሎም ይጽውዑ። ብዘይካ'ቲ ሰሜናዊ ኣቀማምጣኣ፡ ሽወደን ንደረጃ ኬናኣ ምቁር ክሊማ ኣለዋ፡ ምኽንያቱ Golfströmmen ከምኡ'ውን Nordatlantiska strömmen ውዑይ ማይን ልስሉስን ርሱን ኣየርን ናብ ኤውሮጳ የምጽኡ።

እቲ መሬታዊ ትርኢት ኣስታት 10 000 ዓመታት ይገብር ብግዜ በረድ (istiden) ተቐሪጹ፡ ብቐዳምነት ብቐላይታት፡ ደሴታዊ ገምገም ባሕርን ንሕርሻ ዝኸውን መሬትን ኣሰር ሓዲጉ። እቲ ኣብ ወሰን ኖርወይ ዝርከብ ሰንሰለት ጎቦታት Skanderna፡ 'fjällen' ተባሂሉ ይጽዋዕ፡ ምስቲ ዝልዓለ ኣኽራን ሽወደን Kebnekaise (ኣስታት 2 000 ሜተር)። ልዕሊ ፍርቂ ገጽ መሬት ሽወደን ብዱር ተሸፊኑ ኣሎ። እተን ሰለስተ ዓበይቲ ቀላይታት Vänern, Vättern ከምኡ'ውን Mälaren ኰይነን፡ ሽወደን ኣስታት 250 000 ደሴታት ኣለዋ — ካብ ኩሉ ካልእ ሃገር ኣብ ዓለም ንላዕሊ። ደሴታዊ ገምገም ባሕሪ ኣብ ሰሜናዊ ገምገም ባሕሪ፡ ኣብ ምብራቓዊ ገምገም ባሕሪ ክሳብ Småland፡ ከምኡ'ውን ኣብ ምዕራባዊ ገምገም ባሕሪ ኣብ ወጻኢ Göteborg ከምኡ'ውን ኣብ Bohuslän ይርከብ።

ሽወደን ናብ ሰለስተ ክፍልታት ሃገር ትምቀል፦ Götaland (ደቡብ)፡ Svealand (ማእከል) ከምኡ'ውን Norrland (ሰሜን፡ ልዕሊ ፍርቂ ገጽ መሬት እታ ሃገር ዝሽፍን)። እታ ሃገር ከምኡ'ውን ናብ 25 ታሪኻውያን ክፍልታት መሬት (landskap) ትምቀል፡ ሎሚ ግን ምምሕዳራዊ ትርጉም ዘይብሎም፡ ግን ብዙሓት ሰባት ገና ምስኦም ይላለዩ፡ ብተወሳኺ ናብ 21 län ከምኡ'ውን 290 kommun። ኣብ ሽወደን ኣስታት 11 ሚልዮን ሰባት ይነብሩ፡ ብዘይማዕረ ተመቓቒሎም — ኣስታት 85 ሚእታዊት ኣብ ከተማታት ይነብሩ፡ ከምኡ'ውን ኣስታት 4 ሚልዮን ኣብተን ሰለስተ ዓበይቲ ከተማታት Stockholm, Göteborg ከምኡ'ውን Malmö ወይ ኣብ ከባቢአን ይነብሩ።

ሽወደን ብባህርያዊ ጸጋታት ሃብታም እያ፦ ሓጺን ማዕድንን ካልኦት ማዕድናትን (ኣብ Norrbottens län ብዝበለጸ ዝርከብ፡ ንኣብነት Kiruna ከምኡ'ውን Malmberget)፡ ዱር (ንሰሉሎስ፡ ወረቐትን ንህንጻ ኢንዱስትሪ ዝኸውን ዕንጨይትን ዝህብ)፡ መሬት ሕርሻ (ብዝበለጸ ኣብ ደቡብ ሽወደን ክሊማኡ ልስሉስ ኣብ ዘለወሉ) ከምኡ'ውን ማይ፡ ብምንታይ ካብ ካልእ ብዓቕሚ ማይ ኤለክትሪክ ንምፍራይ ዝዉዕል።

ክሊማ ምድሪ ካብ ቀደም ንላዕሊ ብቕልጡፍ ይሞቕቕ ኣሎ፡ ብቐንዱ ብሰንኪ ልቐቓ ጋዛት ግሪንሃውስ ብሰባት ካብ መጓዓዝያ፡ ኢንዱስትሪን ሕርሻን። እዚ ናብ ምምቕቓል በረድ፡ ዕብየት መጠን ባሕርን ተወሳኺ ኣዝዩ ዝኸፍአ ኩነታት ኣየርን የብጽሕ። ኣብ ሽወደን ከምዚ ንኻልኦት ነገራት ብዝያዳ ብርቱዕ ዝናብን ጐርፍን ከምኡ'ውን ድርቅን ባርዕ ዱርን ክፈጥር ይኽእል። ሽወደን ሕጊ ክሊማ ኣለዋ፡ ዕላማኡ ልቐቓ ጋዛት ግሪንሃውስ ክሳብ ዓመት 2045 ናብ ዜሮ ብዝቐረበ ደረጃ ንኽበጽሕ ኰይኑ፡ ከምኡ'ውን ምስ ካልኦት ሃገራት ኣብ ፍታሓት ከም ናይ ንፋስ፡ ማይን ጸሓያዊ ሓይሊ ብሓባር ትሰርሕ። ተጠናኻሪ ልምዓት ማለት ባህርያዊ ጸጋታት ብኸምዚ ዝጥቀም ኣገባብ ምጥቃም እዩ፡ ብዝኣለ ድሕሪ ዝመጹ ወለዶታት'ውን ብጽቡቕ ክነብሩ ዝኽእሉ — ነገር ግዝኣታት፡ ትካላትን ውልቀሰባትን ኩሎም ኣበርክቶ ክገብሩሉ ዝኽእሉ፡ ንኣብነት ብሓባር መጓዓዝያ ብምጥቃም፡ ኤለክትሪክን ሙቐትን ብምቕናስ፡ ከምኡ'ውን ጎሓፍ ብምፍልላይን ዳግም ብምጥቃምን።