የስዊድን ዘመናዊ ታሪክ

ከሁለት መቶ ዓመታት በፊት ስዊድን የተለመደች የግብርና ሀገር ነበረች — ከሞላ ጎደል መላው ህዝብ በገጠር ይኖርና መሬት ማረስና እንስሳት መጠበቅ ይሰራ ነበር፣ በዚያ ጊዜም ስዊድን ከሌሎች የአውሮፓ ሀገራት ጋር ስትወዳደር ድሃ ሀገር ነበረች። በ1800ዎቹ ይህ ተለወጠ፦ ውጤታማ ማሽኖች ተፈለሰፉ እና ኢንዱስትሪዎች ተነሱ፣ ስዊድን ም ወደ ኢንዱስትሪ ማህበረሰብ ተለወጠች። በ1800ዎቹ መጀመሪያ ስዊድን ውስጥ ወደ 2.5 ሚሊዮን የሚጠጉ ነዋሪዎች ነበሩ፤ መቶ ዓመት በኋላ፣ በተሻሉ የግብርና ዘዴዎችና በህክምና ግስጋሴ ምክንያት፣ ህዝቡ በዕጥፍ ጨምሮ ነበር። ነገር ግን ስዊድን አሁንም ድሃ ነበረች እንዲሁም ብዙዎች ስራ ለማግኘት ተቸግረው ነበር፣ ስለዚህም ከ1850 እስከ 1920 ባለው ጊዜ ውስጥ ከአንድ ሚሊዮን በላይ ስዊድናውያን የተሻለ ሕይወት ተስፋ በማድረግ ወደ USA ተሰደዱ። የመጀመሪያዎቹ ትላልቅ ኢንዱስትሪዎች የተጀመሩት በ1800ዎቹ አጋማሽ ነው — sågverk (የእንጨት መጋዝ ፋብሪካዎች) እና የብረት ኢንዱስትሪ፣ በኋላም ለጫማ፣ ለልብስና ለverkstadsindustri ፋብሪካዎች — ይህም ብዙዎችን ወደ ከተማ እንዲዘዋወሩ አደረገ።

ንጉሱ፣ መኳንንት፣ ቤተ ክርስቲያን፣ ነጋዴዎችና ገበሬዎች ለረጅም ጊዜ የፖለቲካ ስልጣኑን ይዘው ነበር። ማህበረሰቡ ኢንዱስትሪያዊ ሲሆንና ይበልጥ ዘመናዊ ሲሆን፣ ብዙ ተጨማሪ ሰዎች የፖለቲካ ስርዓቱም እንዲለወጥ መጠየቅ ጀመሩ። በ1809 Riksdagen የንጉሱን ስልጣን የገደበ አዲስ መሠረታዊ ሕግ አጸደቀ፣ በ1865 ደግሞ ወደ Riksdagen ይበልጥ ሰዎች የመምረጥ መብት እንዲኖራቸው ያደረገ የመሠረታዊ ሕግ ማሻሻያ መጣ። ሴቶች ግን አሁንም የመምረጥ መብት አልነበራቸውም፣ የተወሰነ ገቢ ወይም ንብረት ያላቸው ወንዶች ብቻ መምረጥ ይችሉ ነበር — ከሁሉ በላይ ሀብታሞቹ ብዙ ድምጽ ነበራቸው። Folkrörelserna (የህዝብ እንቅስቃሴዎች) — እንደ arbetarrörelsen (የሠራተኞች እንቅስቃሴ)፣ frikyrkorörelsen (ነጻ ቤተ ክርስቲያን እንቅስቃሴ)፣ kvinnorörelsen (የሴቶች እንቅስቃሴ) እና nykterhetsrörelsen (የመጠጥ ተከልካይነት እንቅስቃሴ) ያሉ የጋራ ፍላጎት ያላቸውን ሰዎች የሚሰበስቡ ፈቃደኛ ማህበራት — ወደ እውነተኛ ዴሞክራሲ የተደረገው ሽግግር ላይ ጠቃሚ ምክንያት ሆነው ነበር፣ ሰልፍ በማድረግ፣ የተቃውሞ ስብሰባዎችን በማካሄድና ሕጋዊ በሆኑ ዘዴዎች መልእክታቸውን በማሰራጨት። በ1909 ከሞላ ጎደል ሁሉም ወንዶች የመምረጥ መብት አገኙ፣ kvinnorörelsen ደግሞ ይህ ለሴቶችም እንዲሠራ ገፋፋ፤ ስለ አጠቃላይ የመምረጥ መብት (allmän rösträtt) የተደረገው ውሳኔ ከበርካታ ዓመታት ተቃውሞ በኋላ በ1918 ተወሰነ፣ በ1921 ደግሞ ወንዶችም ሆኑ ሴቶች የመረጡበት የመጀመሪያው Riksdagen ምርጫ ተካሄደ።

በ1920ዎቹና በ1930ዎቹ ማህበረሰቡ ይበልጥ ዘመናዊ ሆነ፣ ከሌሎች ነገሮች ጋር ኤሌክትሪክ ኃይል የዕለት ተዕለት ሕይወትን ቀይሮት ነበር፣ ምንም እንኳ ብዙዎች አሁንም በጠባብ ቦታ ቢኖሩም። ከዴሞክራሲው ድል በኋላ የነበረው ጊዜ በአሠሪዎችና በሠራተኞች መካከል ትልቅ ግጭት የነበረበት ችግር የበዛበት ነበር — በ1931 ወታደሩ Ådalen ውስጥ በሚያደርጉ ሰላማዊ ሰልፍ ላይ በነበሩ ሠራተኞች ላይ ተኩስ ከፍቶ ብዙ ሰዎች ተገድለዋል። በ1938 በአሠሪዎችና በሠራተኛ ማህበራት መካከል Saltsjöbadsavtalet ተፈረመ፣ ይህም ለSvenska modellen (ስዊድናዊ ሞዴል) — ማለትም ስለ ስራ ገበያ ሁኔታ የሚስማሙት አሠሪዎችና ሠራተኛ ማህበራት እንጂ ፖለቲከኞቹ አይደሉም የሚለው መርህ — መሠረት ጣለ። በ1928 የSocialdemokraterna ፓርቲ መሪ Per Albin Hansson ስለ folkhemmet (የህዝብ ቤት) ሃሳብ አቀረበ፦ ዳራቸው ምንም ይሁን ሁሉም ደህንነትንና አንድነትን ሊሰማቸው የሚችልበት ማህበረሰብ። በተመሳሳይ ጊዜ የዘመናዊው ማህበረሰብ መነሳት ጨለማ ጎኖችም ነበሩት፦ የተስፋፋ ዘረኝነትና rasbiologisk forskning (የዘር ባዮሎጂ ጥናት) እንደ ሳሚዎች፣ tornedalingar, ይሁዲዎችና ሮማዎች ያሉ አናሳ ብሔረሰቦችን ጎድቷል፣ Riksdagen ም ለተወሰኑ ብሔረሰቦች ወደ ስዊድን መግባትን ይበልጥ ከባድ ያደረጉ ልዩ ሕጎችን አውጥቷል። ስዊድን በቅርብ ጊዜ ከዚህ ታሪክ ጋር ተስማምታለች እንዲሁም ለተጎዱት የተወሰነ ካሳ ሰጥታለች።

በመጀመሪያው የዓለም ጦርነት (1914–1918) ወቅት ስዊድን ገለልተኛ (neutral) መሆኗን ገለጸች፣ ነገር ግን አሁንም በምግብና በሌሎች ዕቃዎች እጥረት ተጎዳች። በሁለተኛው የዓለም ጦርነትም (1939–1945) ስዊድን በይፋ ገለልተኛ ብትሆንም ወደ ከባድ ሁኔታዎች ገብታለች — ከሌሎች ነገሮች ጋር የስዊድን መንግሥት ወደ ተያዘችው Norge እና Finland በሚያመሩ ጀርመናዊ ወታደሮች ስዊድን ውስጥ እንዲያልፉ ፈቅዷል፣ ወደ ጦርነቱ የመግባት አደጋን ለመቀነስ። ናዚዎች ወደ 6 ሚሊዮን የሚጠጉ ይሁዲዎችን በአውሮፓ በገደሉበት Förintelsen (ሆሎኮስት) ወቅት፣ ስዊድን በ1930ዎቹ ይሁዲዎች ወደ ሀገሪቱ ማምለጥ ከባድ ያደረገ ጠንካራ ፖሊሲ ነበራት፣ ነገር ግን ወደ ጦርነቱ መጨረሻ አካባቢ ፖሊሲው ተለውጦ ስዊድን ይሁዲዎችን ለመርዳት በርካታ ጥረቶችን አድርጋለች፦ ወደ 7 000 የሚጠጉ ዴንማርካውያን ይሁዲዎች በዴንማርክ-ስዊድናዊ የነጻነት ዘመቻ እርዳታ ወደ ስዊድን ሸሹ፤ የስዊድን ዲፕሎማት Raoul Wallenberg ይሁዲዎች በስዊድን ጥበቃ ስር መሆናቸውን የሚያሳይ skyddspass (የጥበቃ ፓስፖርት) ሰጥቷቸዋል፤ Röda Korset (ቀይ መስቀል) ደግሞ ወደ ጦርነቱ መጨረሻ አካባቢ በvita bussar (ነጭ አውቶቡሶች) እርዳታ በሺዎች የሚቆጠሩ ይሁዲዎችን ከጀርመናዊ ማጎሪያ ካምፖች ታድጓል።

ከሁለተኛው የዓለም ጦርነት በኋላ ስዊድን ለረጅም ጊዜ ጠንካራ ኢኮኖሚያዊ እድገት ነበራት፣ ዝቅተኛ ስራ አጥነትና በፍጥነት እየጨመረ የመጣ የኑሮ ደረጃ ጋር — Socialdemokraterna አብዛኛውን ጊዜ የመንግሥት ስልጣን የነበራት 1945 እስከ 1976 ያለው ጊዜ ብዙ ጊዜ de svenska rekordåren (የስዊድን ክብረ ወሰን ዓመታት) ተብሎ ይጠራል። Välfärdssamhället (የማህበራዊ ደህንነት ማህበረሰብ) ይበልጥ እየሰፋ ሄደ፦ ተቀጣሪዎች ለምሳሌ የ40 ሰዓት የስራ ሳምንትና የአምስት ሳምንት ደመወዝ ያለው ዕረፍት (semester) መብት አግኝተዋል፣ ጤና እንክብካቤ፣ የአረጋውያን እንክብካቤና ማህበራዊ የደህንነት መረብ (barnbidrag, sjukförsäkring, ጡረታ) ተሻሽለዋል። ዛሬ ስዊድን ውስጥ ካሉ መብቶችና የደህንነት ስርዓቶች ብዙዎቹ መነሻቸው ይህ ጊዜ ነው። ጠንካራው ኢኮኖሚ ብዙ ሰዎች ለመስራት ከገጠር ወደ ከተማ እንዲዘዋወሩ አደረገ፣ በተመሳሳይ ጊዜም ብዙ ሰዎች ከFinland, Grekland, Jugoslavien እና Turkiet ወደ ስዊድን ተሰደዱ — ስዊድን በ1800ዎቹ የተሰደዱበት ሀገር (utvandrarland) የነበረች ስትሆን፣ አሁን ደግሞ ስደተኞችን የምትቀበል ሀገር (invandrarland) ሆነች። ፈጣኑ ወደ ውስጥ መዘዋወር የመኖሪያ ቤት እጥረት (bostadsbrist) ፈጠረ፣ መንግሥትም በ1960ዎቹ በአስር ዓመት ውስጥ አንድ ሚሊዮን መኖሪያ ቤቶችን የመገንባት ግብ ያለው miljonprogrammet (የአንድ ሚሊዮን መርሃ ግብር) የተባለውን ጀመረ።

በrekordåren ወቅት በሴቶችና በወንዶች መካከል ያለው የደመወዝ ልዩነት ቀነሰ ብዙ ሴቶችም ከቤት ውጭ መስራት ጀመሩ፣ በተመሳሳይ ጊዜም daghem (የልጆች እንክብካቤ ማዕከላት) ተስፋፉ። 1960ዎቹ ለወጣቶች ለሰላም፣ ለአካባቢ ጥበቃና ለዓለም አቀፍ ትብብር ጠንካራ ተሳትፎ የነበረበት አስርት ዓመት ነበር፣ du-reformen (የ«ዱ» ማሻሻያ) ደግሞ ሰዎች ማዕረግ ከመጠቀም ይልቅ እርስ በርስ «du» (አንተ/አንቺ) ማለት እንዲጀምሩ አድርጓቸዋል። ከ1970ዎቹ አጋማሽ ጀምሮ ስዊድን ተጨማሪ ትልቅ የማህበረሰብ ለውጥ አልፋለች፦ የኢንዱስትሪ ማህበረሰብ ወደ መረጃና እውቀት ማህበረሰብ ተለወጠ። ለውጡ በመጀመሪያ እንደ ኢኮኖሚያዊ ቀውስ ታውቆ ነበር — ሌላው የዓለም ክፍል ርካሽ ዕቃ ማምረት በጀመረ ጊዜ ውድድር ጨመረ፣ በርካታ ትላልቅ ኢንዱስትሪዎችም መዘጋት ነበረባቸው፣ ስራ አጥነትም ጨመረ። ስዊድን በ1976 ለቀውሱ ምላሽ በመሆን ላለፉት አስርት ዓመታት ውስጥ ለመጀመሪያ ጊዜ Socialdemokraterna ያልሆነ መንግሥት አገኘች። በመረጃ ማህበረሰቡ ውስጥ ሰዎች ተጨማሪ ትምህርት ያስፈልጋቸው ነበር፣ ዩኒቨርስቲዎችና ከፍተኛ ትምህርት ቤቶች ተስፋፉ፣ የቴክኖሎጂ እድገት ይበልጥ በፈጠነ ቁጥር የቀጣይ ትምህርትና የአዋቂዎች ትምህርት አስፈላጊነትም ጨመረ።

በ1990ዎቹ ወደ ስዊድን የሚደረገው ስደት እንደገና ጨመረ፣ አሁን ደግሞ በዋናነት ከአምባገነን መንግሥታት ወይም ከጦርነት ከተጎዱ ሀገራት ከመጡ ስደተኞች ጋር፣ ይህም ስዊድን ን ይበልጥ ብዝሃ ባህላዊ ማህበረሰብ አድርጓታል — በተመሳሳይ ጊዜም segregation እና ስደተኛ ጠል (främlingsfientlighet) ስሜት ጨመረ፣ ይህም integration ንና ገለልተኝነትን (utanförskap) መከላከልን አስፈላጊ የማህበረሰብ ጉዳዮች አድርጓቸዋል። ከ1980ዎቹ ጀምሮ የግለሰብ መብቶች ትልቅ ትርጉም አገኙ፣ ለምሳሌ በትምህርት ቤትና በጤና እንክብካቤ ውስጥ ይበልጥ የመምረጥ ነጻነት (valfrihet) ጨመረ፣ በተመሳሳይ ጊዜም የልጆችና የአናሳ ብሔረሰቦች መብቶች ተጠናከሩ እንዲሁም መድልዎን የሚከለክሉ ሕጎች ጨመሩ — hbtqi ሰዎችን የተመለከተው አመለካከት ከከፍተኛ መድልዎ ወደ ይበልጥ ተቀባይነት ተለወጠ። ከ1990ዎቹ ጀምሮ የነበረው ትልቅ ለውጥ digitala revolutionen (ዲጂታል አብዮት) ነው፦ ኮምፒዩተር፣ ኢንተርኔት፣ ስማርት ስልኮችና በቅርብ ጊዜ ደግሞ artificiell intelligens (AI) ሰዎች እንዴት እንደሚሰሩ፣ እንደሚማሩ፣ እንደሚግባቡና መረጃን እንደሚያገኙ ቀይረዋል፣ ስዊድን ንም ከመላው ዓለም ጋር ግንኙነት ያላት፣ ከዕለት ተዕለት ኑሮ አካል የሆነ ከፍተኛ ቴክኖሎጂ ያለው የመረጃ ማህበረሰብ አድርገዋታል።