ሰብዓዊ መብቶች

ሰብዓዊ መብቶች ሁሉም ሰዎች ለሁሉም እኩል የሆኑ መብቶች አላቸው በሚል ሀሳብ ላይ የተመሠረቱ ናቸው። ከሁለተኛው የዓለም ጦርነት በኋላ፣ በ1945፣ 51 ሀገራት ጦርነትን ለመከላከልና የእያንዳንዱን ሰው መብት ለመጠበቅ Förenta nationerna (FN) ን ለመመሥረት ወሰኑ። FN በ1948 በአጠቃላይ 30 ድንጋጌዎችን (አንቀጾችን) የያዘውን የሰብዓዊ መብቶች መግለጫ (förklaringen om de mänskliga rättigheterna) አቀረበ። ሁሉም ሰዎች ነጻና በክብርና በመብት እኩል ሆነው እንደተወለዱ፣ ከጥቃት ነጻ የሆነ ሕይወት የመኖር መብት እንዳላቸው ይናገራል። ከመብቶቹ መካከል የራስን አስተያየት የመናገር መብት፣ የመስራትና የዕረፍት ጊዜ ማግኘት መብት፣ ትምህርት ቤት የመሄድ መብት፣ ሕይወት አደጋ ላይ ከሆነ በሌላ ሀገር ጥገኝነት የመጠየቅ መብት፣ የሃይማኖት ነፃነት፣ በጾታ ወይም በቆዳ ቀለም ምክንያት ከመድልዎ ጥበቃ፣ እና ዜግነት የማግኘት መብት (ማንም ሰው በሕግ በተፈቀደና በአግባቡ ምክንያት ካልሆነ በስተቀር ዜግነቱ ሊነጠቅ አይችልም) ይገኙበታል። መድልዎ (diskriminering) — የተወሰኑ ሰዎች ከሌሎች ባነሰ መልኩ መያዛቸው — በሰብዓዊ መብቶች ላይ የተፈጸመ ወንጀል ነው፣ ስዊድን ውስጥ ደግሞ በdiskrimineringslagen (የመድልዎ ሕግ) የተከለከለ ነው።

የስዊድን የፆታ እኩልነት ፖሊሲ ሴቶችና ወንዶች ተመሳሳይ መብቶች፣ ግዴታዎችና ማህበረሰብንና የራሳቸውን ሕይወት ለመቅረጽ የሚያስችል እኩል ስልጣን ሊኖራቸው እንደሚገባ ያመለክታል። ስለ ፆታ እኩልነት ስራ ምሳሌዎች፦ ተመሳሳይ ቁጥር ያላቸው ሴቶች ወንዶች ፖለቲከኛ እንዲሆኑ ማበረታታት፤ ለተመሳሳይ ስራ ተመሳሳይ ደመወዝ የሚሰጡ ሕጎች፤ ትምህርት ቤቶችና የመንግሥት ተቋማት ለትምህርትና ለግል እድገት እኩል እድል እንዲኖር መስራታቸው፤ እና ሴቶችም ወንዶችም ከልጆቻቸው ጋር ቤት እንዲቆዩ የሚያስችለው föräldrapenningen (የወላጅ ክፍያ)። በቅርብ ግንኙነት ውስጥ የሚፈጸም ጥቃትና ክብር ነክ ጥቃትና ጭቆና (hedersrelaterat våld) በስዊድን ሕግ መሠረት ወንጀል ናቸው። ስዊድን የፍቃደኝነት ሕግ (samtyckeslag) አላት፣ ይህም ከሌላ ሰው ጋር ወሲብ ለመፈጸም የሚፈልግ ሰው ሌላኛው ሰው በፍቃደኝነት እየተሳተፈ መሆኑን ማረጋገጥ አለበት ማለት ነው፣ ትዳር ውስጥ ቢሆኑም እንኳ። ክብር ነክ ጥቃትና ጭቆና ማለት አንድ ቤተሰብ ወይም ቡድን የቤተሰብ አባላት እንዴት እንደሚያደርጉ ለመቆጣጠር መሞከር ማለት ነው፣ ሴቶችን፣ ልጃገረዶችን፣ ወንድ ልጆችን፣ ወንዶችንና hbtqi ሰዎችን ሊነካ ይችላል፤ ከ18 ዓመት በታች ያለ ሰው የሚያገባበት barnäktenskap (የልጅ ጋብቻ) በስዊድን ሕግ የተከለከለ ነው። Jämställdhetsmyndigheten ስለ ክብር ነክ ጥቃትና ጭቆና ብሔራዊ ስራ ኃላፊነት አለበት። Sexköpslagen (የወሲብ ግዢ ሕግ) መሠረት ስዊድን ውስጥ ወሲብ መግዛት ሕገ ወጥ ነው — ገዢው ሊቀጣ ይችላል፣ ሻጩ ግን አይቀጣም።

FN ስለ ልጆች መብቶች ኮንቬንሽን barnkonventionen ተስማምቷል፣ ይህም የሁሉንም ልጆች ሰብዓዊ መብቶች ለመጠበቅ የተዘጋጀ ነው። ከ2020 ጀምሮ barnkonventionen ስዊድን ውስጥ ሕግ ናት። ስዊድን በ1979 ልጆችን መደብደብ የተከለከለ መሆኑን የወሰነች የመጀመሪያዋ ሀገር ነበረች፣ ዛሬ ደግሞ ወደ 70 የሚጠጉ ሀገራት በልጆች ላይ የሚፈጸምን ጥቃት ከልክለዋል። የልጁን አስተዳደግና እድገት ኃላፊነት ያለው ወላጆቹ ወይም ሌላ አሳዳጊ ናቸው፣ ነገር ግን የመንግሥት ተቋማት፣ ፍርድ ቤቶች፣ ኮሙኖችና ክልሎች barnkonventionen ን መተግበር አለባቸው — ለምሳሌ ልጆችን የሚነኩ ውሳኔዎች ከመወሰናቸው በፊት ልጆቹ ምን እንደሚያስቡ በመጠየቅ፣ እንዲሁም ትምህርት ቤትና የጤና እንክብካቤ ማንም ልጅ መድልዎ እንዳይደርስበት በመስራት።

ስዊድን ለተወሰኑ አናሳ ብሔረሰቦች ልዩ ጥበቃ ትሰጣለች። ስዊድን በ2000 ይሁዲዎችን፣ ሮማዎችን (romer)፣ ሳሚዎችን (samer)፣ Sverigefinnar እና tornedalingar ን እንደ ብሔራዊ አናሳ ብሔረሰቦች (nationella minoriteter) አውቃለች፣ ከመንግሥት ተቋማት፣ ከመዋዕለ ሕፃናትና ከአረጋውያን እንክብካቤ ጋር በሚደረግ ግንኙነት የራሳቸውን አናሳ ቋንቋ (jiddisch, romani chib, samiska, finska እና meänkieli) የመጠቀም መብት ተሰጥቷቸዋል። ሳሚዎች (samerna) ደግሞ ከስዊድን, ከኖርዌይ፣ ከፊንላንድና ከሩሲያ ተዘርግቶ ካለው Sápmi ተብሎ ከሚጠራው አካባቢ ጋር ረዥም ግንኙነት ያለው እውቅና ያገኘ ተወላጅ ሕዝብ (urfolk) ናቸው፣ ከመሬትና ከተፈጥሮ ሀብት ጋር የተያያዙ ልዩ መብቶች እንዲሁም የራሳቸው በሕዝብ የተመረጠ ፓርላማ Sametinget አላቸው። Hbtqi ሰዎች (ግብረ ሰዶማውያንን፣ ባይሴክሽዋልን፣ transpersoner, queera እና intersexpersoner ን የሚያካትት አጠቃላይ ስም) በdiskrimineringslagen መሠረት ከመድልዎ ይጠበቃሉ፦ ስዊድን ውስጥ ግብረ ሰዶማዊ መሆን በ1944 ሕጋዊ ሆነ፣ ግብረ ሰዶማውያን ጥንዶች ልጆችን የማደጎ መብት ያገኙት በ2003 ነው፣ Svenska kyrkan ደግሞ ግብረ ሰዶማውያን በቤተ ክርስቲያን ውስጥ እንዲጋቡ የፈቀደችው በ2009 ነው።

Diskrimineringsombudsmannen (DO) ለሁሉም እኩል መብትና እድል የሚሰራ እንዲሁም diskrimineringslagen መተግበሩን የሚያረጋግጥ የመንግሥት ተቋም ነው። በሕጉ መሠረት ኩባንያዎችና ድርጅቶች በጾታ፣ በጾታ ማንነት ወይም መገለጫ፣ በሃይማኖት ወይም ሌላ እምነት፣ በዕድሜ፣ በብሔር ግንኙነት፣ በአካል ጉዳት ወይም በጾታዊ ዝንባሌ ምክንያት ሰዎችን ከሌሎች ባነሰ መልኩ መያዝ የተከለከለ ነው፤ የስራ ቦታዎችና ትምህርት ቤቶች መድልዎን ለመከላከል ንቁ እርምጃዎችን መውሰድ አለባቸው። አንድ ሰው በአንድ ቡድን ውስጥ ስለሚገኝ ብቻ ወንጀል ቢፈጸምበት ይህ ጥላቻ ወንጀል (hatbrott) ይባላል፣ ወንጀሉ የጥላቻ ተነሳሽነት ካለውም ፈጻሚው ይበልጥ ጠንካራ ቅጣት ይቀበላል።